MAKALE barobirlik 48 sında alıcının menfaatini önceleyen Zaruret Modeli (Notstandmodell) dir. Bizim hukukumuz organ ve doku nakline ilişkin mevzuat bakımından kural olarak Rıza ve Anlaşma Modelini benimsemiş bulunmakla birlikte ivedilik ve zorunluluk gibi istisnai şartlar altında diğer iki modelden de faydalanılabileceğine yer verilmiştir57. Bu doğrultuda ölü beden üzerindeki organ ve doku nakline ilişkin kararları kanun ile hükme bağlamış olan kanun koyucu, vücudunun tamamını veya organ ve dokularını bağışlamayan kişinin ölüm anında yanında bulunan eşi, reşit çocukları, ebeveynleri veya kardeşlerinden birisinin, onlar olmaması halinde kişinin yanında bulunan herhangi bir yakınının muvafakatiyle bedeninden organ ve doku alınabileceğine hükmetmiştir. 14. maddede yapılan değişiklerle vefat eden kişinin yazılı bir muvafakatinin olmaması halinde de kişinin yakınlarının organ ve doku bağışına izin verebileceği ifade edilmiştir, buradan hareketle ölü bedenin kişinin yakınları tarafından bilimsel inceleme amacıyla bir tıp fakültesine bağışlanması da olanaklıdır58. Bir di57 AKINCI, 1996, s. 125-130. 58 “Ceset Bağışçısı Muvafakat Tutanağı Form Örneği, http://www.anatomidernegi.org.tr/belgeler, (erişim tarihi 08.10.2021). Şüphesiz kadavra bağışı her ülkedeki demografik ve kültürel faktörlerden doğrudan etkilenen bir meseledir. Bununla beraber modern hukukta beden bağışları ekseriyetle ulusal ve uluslararası yasalar tarafından düzenlenmektedir ve bundan dolayı bu düzenlemelerin uzmanların görüşü ile yeniden düzenlenmesi gereklidir. Buna göre ilgili rıza formu açık ve anlaşılabilir olmalı, diseksiyon ile yapılacak bilimsel araştırmalar hakkında bilgi içermeli ve bağış sahibinin yakınlarına işlemlerin tamamlanması sonrası kadavranın defnedileceği gibi hususlar ayrıntılı şekilde metinde açıklanmalıdır. Bu ve bunun gibi hususlar için bkz. DEVELİ, Sedat, “A detailed cadaver donation form”. Anatomy, Yıl: 2018, Cilt: 12, Sayı: 1, (s. 38-44), s. 3940. Bu konuda güncel meseleleri de gözeterek anatomik çalışmaların mağer deyişle ölünün kendi geleceğini belirleme hakkına saygı gösterilen mevzuatta iradeye aykırı şekilde ölüm sonrası organların alınamayacağı hükme bağlanmış olup bu yönde bir rıza olduğu varsayımı kabul edilmemektedir; ancak irade açıklamasının bulunmaması halinde ölümü gerçekleşmiş bireyden organ ve doku nakli olanaklıdır59. Hakeri ceset üzerinde bilimsel inceleme ve araştırma yapılması bahsiyle ilgili olarak vücudun tamamını bilimsel amaçlı kullanma hususunda yakınlarının rızası ifadesinden doğal olarak bu vücudun kadavra olarak kullanılmasına izin verildiği sonucunun çıkarılması gerektiğini ifade etmektedir60. Oğuzman’a göre organ ve doku alınması için gereken rıza hususunda kanun koyucu, bu rızanın mirasçılar tarafından verilmesini kabul etmeyerek rıza verecek kişileri sayma yöntemiyle belirlemeyi tercih etmişhiyeti hakkında bağışçıya daha detaylı bilgi veren ve farklı kurumlar arasında bağışlara standart bir uygulama getirmeye çalışan yeni bir beden bağışı bilgilendirme formu önerisi için bkz. GÜRSES, İlke Ali / ÇELİK, Servet / ÜZEL, Mehmet, vd., “A proposal for body donation forms in Turkey: study of the Committee for Body Donation and Cadaver Monitoring”. Anatomy, Yıl: 2020, Cilt: 14, Sayı: 3, (s. 220- 226), s. 224-226. 59 HAKERİ, Hakan, 2015, Tıp Hukuku, Güncellenmiş ve Gözden Geçirilmiş 10. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2015, s. 378-379. Örneğin Ariés bunu Batı toplumlarında ölmek üzere olan kimseyle iletişimin azaldığı, kendisinin akıl sağlığına sahip olarak görülmediği ve otoritesi tanınmayan bir kişi muamelesi gördüğü bir süreç olarak okumaktadır. Kişi böyle bir süreçte statüsünü ve toplumsal değerini büyük oranda yitirmektedir. Ölen kişinin kişilik değerini ölüm anına ve hatta ötesine dek koruma alışkanlığı dinsel inançların azalmasıyla birlikte giderek yok olmaya yüz tutmuştur. ARIÉS, 2015, s. 256-257. 60 HAKERİ, Hakan, Tıp Hukuku, C.II, Güncellenmiş 25. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022, s. 1045. tir61. Bu durumun kadavra dışında canlı veya ölü bedenden alınan insan kökenli biyolojik madde olarak ifade edilen organ, doku, hücre, kan, sperm gibi maddelerle de ilişkili olabileceği söylenebilir. Bu bakımdan anatomi alanında kullanılmak üzere bağışlanmış bir kadavranın veya kadavra parçasının üzerinde yakınlarının şahsiyet haklarından artık bahsedilememektedir; zira bu kişiler artık haklarından feragat etmiş konumdadırlar. Bu bakımdan bilimsel amaçlı bağışlanmış kadavraların üzerine ilgili kurumların mülkiyet hakları olduğunun ve bu hakimiyetin maddi nitelikte tesis edildiğinin kabulü gerekmektedir. Bunun gerekçesi olarak da fakültelerin kadavraya haksız müdahaleyi engelleme, çalma girişimlerine karşı onu koruma, hırsızlık halinde onu geri alma haklarının varlığı gösterilebilir. Buna ilişkin bir talep istihkak davasının konusunu oluşturacağından ötürü böyle bir hakkı şahsiyet hakkı yerine mülkiyet hakkı olarak görmek isabetli olacaktır62. Burada bağıştan kasıt kişiyi harekete geçiren şeyin bir zorunluluk ya da baskı unsuru olmaması ve karşılık beklemeden bir amaca uygun şekilde karar alması ve bu doğrultuda eylemde bulunmasıdır. Dünya Sağlık Örgütü, gönüllüğe ilişkin kişinin baskı altında olmamasına ve bilgilendirilmiş şekilde karar alması haline vurgu yaparken Helsinki ve Nürnberg kararlarına atıfta bulunmaktadır63. Kişiliğin sona ermesiyle kişiliğe bağlı hakların ortadan kalkacağı doktrinde kabul edilmektedir; ancak ölenin yakınlarının kendi kişilik haklarının ceset üzerinde tasarrufu mümkün durumdadır64. Bu hususta 61 OĞUZMAN, 2014, s. 25. 62 AKINCI, 1996, s. 154-156. 63 OĞUZ, Yasemin N./ KUCUR KIRIMSOY, Deniz / TEPE, Harun vd., Biyoetik Terimleri Sözlüğü, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, İstanbul, 2005, s. 115. 64 Bu konuda kişinin yakınlarının da be-
RkJQdWJsaXNoZXIy MTQ3OTE1